مقالات

پزشکی مبتنی بر شواهد؛ کتابداری مبتنی بر شواهد

ویدا ملکیان (کارشناس واحد آموزش)  ۱۳۹۵/۱۲/۲۲
پزشکی مبتنی بر شواهد؛ کتابداری مبتنی بر شواهد
 
ویدا ملکیان (کارشناس واحد آموزش)
مقدمه: 
پزشکان و اعضای تیم مراقبت و درمان از جمله مهم‌ترین اقشار یک جامعه هستند که دسترسی به اطلاعات معتبر و روزآمد توسط آنان به معنای تأمین سلامت و بهداشت یک جامعه و در موارد متعددی، به معنای نجات جان بیماران است. با رشد فناوری اطلاعات و افزایش نامحدود منابع، پزشکان با مشکلاتی از جمله مهارت‌های محدودتر در جستجو و بازیابی اطلاعات و کمبود فرصت زمانی برای این اعمال روبرو هستند. کتابداری بالینی به ‌عنوان راهکاری برای پزشکی مبتنی بر شواهد، خدماتی در جهت تسریع دسترسی متخصصان سلامت به منابع معتبر و روز آمد پزشکی است. با توجه به پدیدار شدن نیازهای اطلاعاتی پزشکان در هر زمان، وجود انبوه اطلاعات و رشد روزافزون آن‌ها و نیز محدودیت‌های زمانی؛ جست‌وجو و بازیابی اطلاعات مرتبط توسط پزشکان و پرسنل درمانی با دشواری‌هایی همراه است.
اهمیت روزامدی اطلاعات در حرفه پزشکی    حضور فعال کتابداران             یاری رساندن به پزشکان
پیدایش پزشکی مبتنی بر شواهد
      مفهوم  پزشکی مبتنی بر شواهد با این واژه شناسی برای نخستین بار در سال ۱۹۹۲ توسط یک پزشک کانادایی به نام گوردن هنری گایات و همکارانش در رشتۀ اپیدمیولوژی (همه‌گیر شناسی) و آمار زیستی در دانشگاه مک‌ مستر کانادا مطرح شد. از همان سال مفهوم پزشکی مبتنی بر شواهد برای اولین بار در منابع پزشکی ظاهر شد. دیوید لارنس ساکت از چهره‌های مطرح در این حوزه است. طب مبتنی بر شواهد روشی برای بهره‌مندی از دانش پزشکی موجود در ارائۀ بهتر و اثربخش‌تر مراقبت‌هاست.
ایجاد پزشکی مبتنی بر شواهد              عدم امکان ارزیابی اطلاعات با روشهای سنتی             رشد سرسام آور دانش پزشکی
      طب مبتنی بر شواهد زاییدۀ شرایطی بود که در آن شکاف بین "پژوهش"  و "ارائۀ مراقبت" هر روز عمیق‌تر می‌شد. به زبان ساده، فاصلۀ افراد بالینی از کاربرد نتایج پژوهش‌ها در ارائۀ مراقبت‌ها هر روز بیشتر می‌شد. پزشکی مبتنی بر شواهد به منظور پر کردن این شکاف به وجود آمد. پزشکی مبتنی بر شواهد در رابطه با استفاده از نتایج مطالعات فقط به توصیه بسنده نمی‌کند، بلکه نشان می‌دهد که چگونه می‌توانیم برای تصمیم‌ گیری‌های بالینی خود شواهد دلخواه را در کوتاه ‌ترین زمان ممکن پیدا کنیم، ارزیابی کنیم و از آن‌ها استفاده کنیم. می‌توان گفت؛ پزشکی مبتنی بر شواهد فرایندی است برای جستجو، انتخاب، ارزیابی نقادانه و کاربرد اطلاعات یا شواهد علمی برای ارائۀ مراقبت‌ها. طب مبتنی بر شواهد از میان انبوه اطلاعات پزشکی، شواهد محکم و متقنی را برای تصمیم‌گیری‌های بالینی فراهم می‌کند. "استفادۀ صحیح و به موقع از بهترین یافته‌های علمی موجود، برای اتخاذ مناسب‌ترین تصمیم بالینی در درمان بیماران" مناسب‌ترین تعریف است.
 پزشکی مبتنی بر شواهد شامل پنج گام اصلی است 
1- طرح پرسش
2- جستجو در منابع تخصصی
3- ارزیابی اعتبار شواهد بازیابی شده
4- به کار بستن و ترکیب شواهد و تجربه
5- ارزیابی میزان سودمندی اتخاذ این تصمیم 
در نهایت ثبت مراحل انجام شده برای مراجعات بعدی 
ظهور اطلاع‌رسانان پزشکی و کتابداری مبتنی بر شواهد      
در سال ۱۹۷۱ گرترود لمب تصویر جدیدی از کتابداران پزشکی مطرح کرد و در سال ۲۰۰۰ مفهوم جدید "اطلاع‌رسانان پزشکی" مطرح شد. دیری نپایید که اصطلاح "کتابداران بالینی" در متون بیان شد. در فرآیند کتابداری بالینی، یک کتابدار با عنوان کتابدار بیمارستانی با حضور در بخش‌های بیمارستان به طور مستقیم نیازهای اطلاعاتی پزشکان را دریافت نموده و با جستجوی دقیق و مناسب، مباحث را در اسرع وقت در اختیار آن‌ها قرار می‌دهد. "گرترود لمب" عقیده داشت کتابداران، به خصوص آن‌هایی که مهارت‌های اطلاع‌یابی را آموزش‌ دیده‌اند باید یکی از اعضای اساسی و فعال گروه مراقبت‌های پزشکی باشند. کتابداران پزشکی بالینی‌ با حضور در کنفرانس‌ها، بحث‌ها و گزارش‌های صبحگاهی، در میان گروه مراقبت و درمان و بر بالین بیماران، نیازهای اطلاعاتی را دریافت کرده و اقدام به جست‌وجو و تهیۀ سریع این‌ اطلاعات می‌کنند. اطلاع‌رسانان پزشکی (کتابداران مرجع هستند‌ که با داشتن مهارت‌های اطلاع‌یابی و زمینۀ دانش پزشکی نقش مؤثرتری در مراقبت و درمان بهتر بیماران و آموزش پزشکی خواهند داشت).
 
تاریخچه کتابداری مبتنی بر شواهد 
      رویکرد مبتنی بر شواهد به تدریج از رشته پزشکی به حوزه های دیگر علوم نظیر پرستاری، مدیریت، روان‌شناسی، علوم تربیتی و علوم کتابداری راه یافت. کتابداری مبتنی بر شواهد پارامترهای سواد اطلاعاتی را نیز در برمی‌گیرد. در سال ۲۰۰۰ جاناتان الدرج، استادیار دانشگاه نیومکزیکو با نگارش مقالۀ «مروری بر کتابداری مبتنی بر شواهد» در مجله کتابداری پزشکی امریکا، چهارچوبی نظری برای اجرای این رویکرد در حرفۀ کتابداری پیشنهاد کرد.
هدف کتابدار بالینی از دیدگاه های مختلف
دانشگاه میزوری کانزاس ٨ هدف کتابداری بالینی را فراهم آوری منابع آموزشی برای کمک به دانشجویان 
رشته های پزشکی فعال در بخشهای بیمارستانی و فراهم آوری اطلاعات برای گروه پزشکی جهت ارتقای سطح 
مراقبتی بیماران می داند. وینینگ و بیورلی دو هدف اصلی خدمات کتابداری بالینی را بهبود سطح مراقبتی بیماران
 و کمک به پزشکان در استفاده از متون پزشکی در عمل دانسته اند . از اهداف کاربردی کتابداری بالینی میتوان 
به موارد زیر اشاره کرد:
١. فراهم آوری سریع اطلاعات مرتبط با نیاز کادر پزشکی بیمارستان برای درمان بیماران
٢. تأثیرگذاری در رفتار اطلاع یابی  کادر پزشکی و بهبود آن
٣. ایجاد نقشی برای کتابداران پزشکی به عنوان عضوی ازگروه درمانی بیمارستان 
همچنین، بیمارستان لستر هدف از ارائه اجرای پروژه خود را بر این اساس شرح میدهد:
١. تسریع دستیابی پزشکان به شواهد مربوط به بیماران
٢. اطمینان از اینکه سوالات ایجاد شده در ذهن پزشکان براساس شواهد معتبر پاسخ داده می شود
٣. کاهش آلودگی اطلاعات از طریق فراهم آوری اطلاعات مرتبط
٤. پوشش موارد مشابه از بیماری خاص در آینده با تهیه راهنماهای جدید
حوزه کار و فعالیتهای کتابداری بالینی
سالها روند کار کتابداران این گونه بود که استفاده کننده با مراجعه به کتابخانه ها  نیاز اطلاعاتی خود را بیان 
می نمود. امروزه با استفاده از فناوری های پیشرفته خدمات کتابخانه  ای، دسترسی دائمی به اطلاعات ممکن شده است. ایجاد کتابخانه  های دیجیتالی ، خدمات اشاعه اطلاعات گزینشی و مرجع الکترونیکی، مثالهای رایج در خدمات 
کتابخانه ای این قرن هستند. شاید بتوان گفت خدمات کتابداری بالینی به شکل نظری یکی از  خدماتی است که استفاده
کننده آن با حداقل تلاش، به اطلاعات روزآمد مورد استفاده در کتابخانه  های بیمارستانی دست یابند . کتابدار با هماهنگی
با بخشهای بیمارستانی ، دو یا سه نوبت در هفته با حضور در بخشهای بیمارستانی ، سوالات گروه پزشکی را دریافت
می نماید . علاوه بر این باحضور در جلسات گروه پزشکی به عنوان عضوی از گروه و یا به شکل مستمع آزاد ، اطلاعات
مورد نیاز متخصصان بهداشتی را جمع آوری می نماید .پس از جستجو و بررسی منابع ، از طریق تلفن، فاکس، ایمیل و
جلسات بعدی حضور در بخش ، به صورت مستقیم و یا با پیوست نمودن منابع بر روی پرونده بیمار ، منابع اطلاعاتی را در
 اختیار کادر پزشکی قرارمی دهد. کتابدار نتایج کار خود را با استفاده از فرمهای نظرسنجی و یا مصاحبه مستقیم با
پزشکان جهت ارزیابی میزان رضایت پزشکان ازمنابع و این که این منابع تا چه حد نیاز اطلاعاتی آنها را پاسخگو بوده
 است  ارزیابی می کند.
مهارت های مورد نیاز برای کتابداران
با توجه به موارد ذکر شده، حوزه فعالیت کتابداران به طور کلی شامل موارد زیر است:
١. دریافت سوالات متخصصان بهداشتی و بیماران به طور مستقیم با مراجعه به بخشهای بیمارستانی
٢. جستجو ، ارزیابی و چکیده نویسی منابع مرتبط با سوالات
٣.  کمک به بیماران در آشنایی بیشتر با بیماری ، روند درمانی و مراقبت های لازم برای تسریع در درمان از طریق ارائه مدارک معتبر مرتبط با بیماری
٤. اشاعه گزینشی اطلاعاتی ازقبیل : راهنماها، تهیه استانداردهای جدید درمانی و مراقبتی ، اطلاعات جدید در خصوص
بخش بیمارستانی مربوط و تلاش برای ارتقای سطح اطلاعات متخصصان بهداشتی ،با وجود اینکه اشاعه
گزینشی اطلاعات امروزه به صورت های مکانیزه و دستی ارائه می شود ، اما با توجه به ارتباط زیاد و ملموس تر
کتابداران بالینی به نظرمی رسد این خدمات از این راه تاثیر بیشتری داشته باشد.
٥. تهیه راهنماها و استانداردهای جدید مربوط به مراقبتهای پزشکی از طریق جمع آوری ، سازماندهی مجموعه
اطلاعات ارائه شده برای بیماران خاص در جهت استفاده آنها برای موارد بعدی که بیشتر طرحهای کتابداری بالینی (ازسوی
پزشکان پیشنهاد شده است).
پیرو بررسی فعالیت های کتابداران، این سئوال مطرح است که برای ارائه این خدمات ، کتابداران باید چه مهارتهایی را
 داشته باشند. از این رو، هشت مهارت زیر برای شاغلان این حرفه لازم به نظر می رسد:
١. آشنایی با مفاهیم پایه و کاربردی علم پزشکی
٢. آشنایی با پایگاههای اطلاعاتی حوزه پزشکی
٣. آشنایی با فناوری اطلاعات و ارتباطات
٤. مهارت درجستجو و بازیابی اطلاعات و روشهای آن
٥. توانایی ارزیابی علمی اطلاعات بازیابی شده
٦. آشنایی با اصول سازمان دهی اطلاعات و چکیده نویسی و نمایه سازی
٧. آشنایی با اصول تدریس و آموزش
٨. (توانایی ایجاد ارتباط با دیگران )خدمات کتابداری بالینی
 کتابداری و مراقبت‌های بهداشتی و درمانی مبتنی بر شواهد
      مراقبت‌های بهداشتی و درمانی مبتنی بر شواهد فرایندی است که در سال‌های اخیر به عنوان شیوه‌ای برای مراقبت‌های بهداشتی و درمانی بر اساس جدیدترین یافته ها مطرح شده است. طی این فرایند کادر درمانی می‌تواند با استفاده از شواهد تحقیقات موجود، مهارت بالینی خود و عملکرد بیمار، تصمیمات بالینی مناسب را اتخاذ نماید. کتابداران پزشکی باید تصمیمات کاربردی بسیاری را در موقعیت‌های مختلف اتخاذ کنند. کتابداری مبتنی بر شواهد یک چهارچوب تصمیم‌ساز ارائه می‌کند که بهترین شواهد پژوهشی در دسترس را ادغام و ارائه می‌کند. با بکارگیری این چهاچوب و سطوح بالاتر شواهد پژوهشی این امر رواج خواهد یافت. کتابداران علوم بهداشتی (کتابداران پزشکی) می‌توانند شالوده‌ای برای تلاش‌های علمی و همکاری‌های مشترک پایه‌گذاری کنند. جنبش “مبتنی بر شواهد” به همین علت پدید آمده است.
 کتابداری و اطلاع‌رسانی مبتنی بر شواهد
      استفادۀ بهینه از یافته‌های پژوهشی موجود در تدوین و بازنگری فعالیت‌های حرفه‌ای کتابداران و متخصصان اطلاع‌رسانی است. یعنی تلاش برای بهبود خدمات و عملکرد کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی از طریق پیوند میان دو عرصۀ نظر و عمل. هر تصمیمی که با رویکرد مبتنی بر شواهد گرفته شود پشتوانه‌ای پژوهشی دارد و خود می‌تواند الگویی برای تصمیم‌های مشابه در شرایط مشابه باشد. رویکرد مبتنی بر شواهد در رشته‌های مختلف علمی از جمله کتابداری رشد قابل توجهی داشته است. انتشار مجلات تخصصی با این عنوان و برگزاری کنفرانس‌های بین المللی در این زمینه از نشانه‌های این توجه است. دانشگاه آلبرتا در کانادا از سال ۲۰۰۷ نشریه‌ای تخصصی و بین المللی با عنوان Evidence Based Library and Information Practice منتشر می‌کند. کتابداران پزشکی به اهمیت یادگیری عملکرد مبتنی بر شواهد واقف هستند بنابراین:
اولویت اول، برنامه ریزی مناسب جهت گنجاندن واحدهای آموزشی در این خصوص برای دانشجویان کتابداری پزشکی
اولویت دوم، برگزاری دوره‌های آموزش ضمن خدمت برای کتابداران شاغل جهت ارتقاء توان علمی آن‌ها مفید خواهد بود.
رویکرد مبتنی بر شواهد در کتابداری و رشته‌های دیگر تلاشی برای توسعۀ تفکر انتقادی و استفادۀ بهینه از نتایج پژوهش‌های علمی است. با گسترش این رویکرد می‌توان به تأثیر مطالعات علمی در عرصه‌های مختلف بیشتر امیدوار بود. زمینه‌های لازم برای به کار بستن پیشنهادهای مطرح شده در مقالات علمی و پایان‌نامه‌ها و رساله‌های دانشجویان تحصیلات تکمیلی فراهم خواهد شد و تأثیر پژوهش بر امور جاری زندگی نمایان‌تر از گذشته خواهد شد.

برای نظر دادن ابتدا باید به سیستم وارد شوید. برای ورود به سیستم اینجا کلیک کنید.